2-4) پیدایش دولت23

2-4-1) نظریه های پیدایش دولت در ایران24
2-4-1-1) نظریه استبداد شرقی مونتسکیو و هگل24
2-4-1-2) نظریه وجه دولت تولید آسیایی24
2-4-1-3) نظریه دولتهای آبی ( هیدرولیک)25
2-4-1-4) نظریه ضرورت امنیت و دفاع25
2-4-1-5) نظریه انسان شناسی26
2-4-1-6) نظریه حکومت ملکوتی – مردمی26
2-5) نظریه پردازن جغرافیای سیاسی27
2-5-1) فردریک راتزل27
2-5-2) آلفرد تایرماهان30
2-5-3) سر هالفورد مکیندر31
2-5-4) هاوس هوفر32
2-5-5) کیلن33
2-5-6) دونالدماینگ35
2-5-7) الکساندر دو سورسکی35
2-5-8) موگنتنا36
2-5-9) ژان ژاک روسو36
2-5-10) سوئل بی کوهن36
2-5-11) زیبگنیو برژینسکی37
2-5-12) یوردیس فون لوهازن38
2-5-13) فرانسیس فوکویاما39
2-5-14) سامول بی هانتیگتون40
2-6) نظریه های جغرافیای سیاسی41
2-6-1) نظریه های اروپای جدید42
2-6-2)مکتب های جغرافیایی42
2-6-2-1)تأثیر پذیرفردریک راتزل43
2-6-2-2)بسمارک44
2-6-2-3)هوس هوفر44
2-6-2-4)مکتب فرانسوی45
2-6-2-5)مکتب انگلیسی45
2-6-2-6)نظریه الفردتأیرماهان46
2-6-2-7) نظریه نیکولاس اسپایکمن48
2-7)ویژگیهای جغرافیایی50
2-7-1)موقعیت نسبی50
2-7-2)موقعیت دریایی50
2-7-3)موقعیت راهبردی / استراتژیک51
2-7-4)وسعت واهمیت آن51
2-7-5) شکل واهمیت آن52
2-7-6)مرزها52
2-7-7)پایتخت واهمیت آن وسیاست52
2-8) نظریه تئوری هارتلند (HEART LAND THEORY)53
2-9)نظریه تئوری ریمیلند (RIMLAND THEORY)54
2-10) نظریه قدرت دریایی (SEA POWER THEORY)55
2-11) نظریه کمربند شکننده56
2-12) نظریه فضای حیاتی57
2-13) نظریه ارگانیکی58
2-14) نظریه سیلاک59
2-15) نظریه شرایبر59

2-16) موقعیت جغرافیایی59
2-17)دیدگاه روابط مبتنی بر قدرت که به ویژگی سلسله مراتبی دولت ها در درون نظم جهانی تأکید می کند.61
3-1) مشخصات جغرافیایی ایران63
3-1-1) موقعیت جغرافیایی ایران64
3-1-2) فلات ایران66
3-1-3) کشور ایران67
3-1-4) همسایگان و مناطق مرزی ایران69
3-1-5) شکل جغرافیایی ایران71
3-1-6) موقعیت ریاضی72
3-1-7) موقعیت نسبی73
3-1-8) موقعیت منطقه ای74
3-1-9)موقعیت جهانی75
3-1-10) موقعیت بری76
3-1-11) موقعیت بحری76
3-1-12) موقعیت استراتژیکی77
3-1-13) موقعیت حایل78
3-1-14) موقعیت ترانزیتی78
3-1-15) موقعیت ژئوپولیتیک ایران80
3-1-15-1)تاثیرپذیری مسائل ژئوپلتیکی ایران از موقعیت جغرافیایی81
3-1-15-2) عوامل جغرافیایی که در افزایش یا کاهش ژئوپلتیکی قدرت ایران نقش داشته و دارند82
3-1-16) مسائل سیاسی و جنگ83
3-1-17) مسائل ژئواکونومی84
4-1) سیر تحولات حکومت در ایران87
4-2) سیر تکوین و تحول حکومت در ایران92
4-3)ویژگی‌های عمده نظام‌های حکومتی ایران102
4-4) جایگاه موقعیت جغرافیایی ایران در نظریه های ژئوپلتیکی104
4-4-1)جایگاه ایران در تئوری ماهان104
4-4-2)جایگاه موقعیت ایران در تئوری هارتلند مکیندر105
4-4-3)جایگاه ایران در تئوری ریملند اسپایکمن106
4-4-4)جایگاه ایران در تئوری کمربندهای شکننده کوهن106
4-4-5)جایگاه ایران در تئوری مرکز مرکز های یوردیس فون لوهازن108
4-4-6)جایگاه ایران در تئوری جهان بینی برژینسکی108
4-4-7)جایگاه ایران در نظریه های جدید ژئوپلیتیکی109
4-4-8)جایگاه ایران در تئوری ژئوکالچرایمانوئل والرشتاین110
4-4-9)جایگاه ایران در تئوری برخورد تمدن های هانتیگتون111
4-5)تحلیل حکومت یا نظام سیاسی از منظر فضایی112
4-5)هویت‌سازی ملی در دوران پهلوی اول117
4-6) نوسازی در عصر پهلوی117
4-7)دولت مطلقه، تجدد و هویت‌سازی ملی119
4-8)فرآیند شکل‌گیری دولت مدرن120
4-9)پهلویسم (ایران‌گرایی و شاه‌پرستی)124
4-10)جنبش دانشجویی در ایران125
5-1) مقدمه127
5-2)ارزیابی فرضیه ها128

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

5-2-1) فرضیه اول128
5-2-2) فرضیه دوم129
5-3) نتیجه گیری129
منابع و مأخذ131
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 4-1 سیر تاریخی حکومت‌ها در ایران101
چکیده
دراین پژوهش سعی شده که با بررسی نظریه های جغرافیای سیاسی و تحولات آتی که در روند این نظریه‎ها گذشته است یک بررسی اجمالی صورت گیرد. آلفرد ماهان بر نقش مناطق دریایی و هالفورد مکیندر بر نقش مناطق خشکی تاکید می کند. سایر نظریه ها ملهم از این دو نفراست. هالفورد مکیندر بر نقش مناطق خشکی تاکید می کند هالفرد مکیندر، نظریه “هارتلند” یا قلب زمین را مطرح کرد. به نظر وی منطقه اروپا شرقی، هارتلند محسوب می شد. در نظریه مکیندر: خاور میانه جزء مناطق هلالی شکل محسوب می شد و به همین دلیل همواره جز مناطق کلیدی کشمکش بین شوروی و امریکا بود. دکتری معروف رواسای جمهوری امریکا مانند دکترن ترومن و آیزنهاور در همین جهت بود. در سالهای بعد یکی دیگر از نظریه پردازان ژئوپولیتیک به نام ان. جی. اسپایکمن با ایجاد تغیراتی در نظریه هارتلند نظریه ریمیلند (مناطق حاشیه ای) را ارائه کرد. وی بر این باور که هر دولتی مناطق ریمیلند را کنترل کند بر جهان حکومت خواهد کرد. اس. بی کوهن نظریه” کمربندهای شکننده” را مطرح کرد.
این پژوهش از نوع مطالعات توصیفی، تحلیلی می باشد و مبتنی بر روش کتابخانه ای انجام می پذیرد. اطلاعات اسنادی و کتابخانه ای از طریق مراجعه به کتب ، مجلات علمی و پژوهشی ، مقالات و سایت های اینترنتی گردآوری شده است. مطالعات کتابخانه ای ، بعنوان محور اصلی و اساسی در زمینه دسترسی به اطلاعات و منابع مورد نظر قرار گرفته است و سعی گردیده با فیش برداری از منابع مختلف و تاکید بر منابع مهم کتابخانه ای زمینه قوام یابی اطلاعات تحقیق بیشتر گردد. اطلاعات به دست آمده بعد از طبقه بندی، مورد مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در این رابطه از جداول و نقشه های مربوط به موضوع نیز استفاده گردیده است. به طور کلی محتوا، قلمرو و موضوعات مورد بحث را می توان در چند مورد زیر بیان داشت:
الف. نظرات و اندیشه های جغرافیای سیاسی (از جمله مباحث پیرامون تأثیر جغرافیا بر سیاست) و ژئوپلتیک.
ب. چون هدف بررسی جغرافیای سیاسی یک واحد سیاسی خاص می باشد، باید حداقل به چند زمینه و عامل توجه نمود که عبارتند از:1. علت وجودی. 2. جغرافیای سیاسی سرزمین و ویژگی های طبیعی آن شامل مباحثی مانند موقعیت و انواع آن، وسعت، شکل، ناهمواری ها، آب و هوا، منابع معدنی، و غیره. 3. جغرافیای سیاسی مرزهای بین المللی. 4. اهمیت مراکز سیاسی یا پایتخت کشور. 5. انواع، میزان و شکل کنترل سرزمینی. 6. جمعیت و ترکیب اجتماعی و نحوه توزیع سرزمینی آن. 7. شبکه راه های ارتباطی.
واژگان کلیدی: نظریه های جغرافیای سیاسی، حکومت، ایران،
1-1) مقدمه
در این فصل پیرامون چارچوب تحقیق ابتدا بیان مسئله تحقیق پرداخته و سپس سوالات تحقیق، فرضیه های تحقیق، ضرورت تحقیق، انگیزه تحقیق، اهداف تحقیق، اهمیت موضوع تحقیق، محدوده مورد مطالعه، سوابق تحقیق، ؛روش تحقیق و مراحل آن ، با تشریح ابعاد هر یک بیان می شود.
ایران بزرگ (همچنین ایران زمین و یا ایرانشهر) محدوده جغرافیایی و حوزه تمدنی فلات ایران و جلگه‌های مجاور آن، شامل ایران کنونی، بخش اعظم قفقاز، افغانستان و آسیای مرکزی است، که گهگاه از آن با عنوان پارس بزرگ هم یاد می‌کنند.
عنوان ایران صرفا محدود به بخش غربی آن که هم اکنون به این نام خوانده می‌شود، نیست و تمام مرزهای سیاسی کشوری که تحت تسلط ایرانیان بود همچو بین النهرین و اغلب ارمنستان و جنوب قفقاز را هم در بر می‌گیرد. مفهوم ایران بزرگ از جهات گوناگون ریشه در تاریخ چند هزار ساله آن دارد و به دوران نخستین امپراتوری پارس بازمی گردد. در دوران جدید، ایران بسیاری از سرزمینهای خود را از دست داد از جمله واگذاری عراق به امپراتوری عثمانی (???? میلادی)، واگذاری افغانستان به بریتانیا طی قرار داد پاریس در ???? میلادی و ???? میلادی و واگذاری سرزمینهای قفقاز به روسیه در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی؛ عهدنامه ترکمانچای در سال ???? و پس از نبرد روسیه و ایران، استانهای قفقازی ایران را برای همیشه به روسیه واگذار کرد و مرزهای جدید در طول رودخانه ارس شکل گرفت. بر طبق عهدنامه گلستان در سال ????، مناطق ارمنستان، جمهوری آذربایجان و شرق گرجستان که پیشتر بخشی از ایران بودند، به روسیه واگذار شدند. در اثر این تجزیه تاریخی کشورها و ملت‌های جدیدی تحت نفوذ روسیه و انگلستان شکل گرفتند که اگرچه از طریق زبان یا فرهنگ با ایران پیوستگی داشتند اما جوامع خاص خود را شکل دادند. در سال ???? در زمان سلطنت رضا شاه، نام ایران رسما در مجامع بین المللی به عنوان نام بخش بجا مانده از سرزمین ایران بکار رفت. ( http://fa. wikipedia. org/wiki )
تاریخ ایران به معنی سرزمین آریائیها با مهاجرت گروهی از اقوام آریائی به داخل فلات ایران آغاز می شود. در متون زرتشتی، از سرزمین کهن ایرانیان با نام ایران ویج یاد شده است. (دایره المعارف بزرگ اسلامی ، 1380، 523). ایران سرزمینی نسبتاً مرتفع که بخش عمده ای از فلات ایران را در بر می گیرد در میان 25 درجه تا 5/39 درجه عرض شمالی و 40 تا 63 درجه طول شرقی در قاره آسیا و در جنوب غربی این قاره قرار دارد. ایران کنونی دارای شکل شبه لوزی است که قطر بزرگ آن 2250 کیلومتر از دامنه آرارات در شمال غربی تا بندر گواتر در جنوب شرقی امتداد دارد. مساحت ایران 1,648,195 کیلومتر مربع می باشد. ایران در منطقه خاورمیانه و در همسایگی کشورهای ارمنستان ، آذربایجان و ترکمنستان در شمال و ترکیه و عراق در غرب و افغانستان و پاکستان در شرق مرز خشکی دارد. دریای کاسپین در شمال ایران با روسیه، قزاقستان, آذربایجان و ترکمنستان و در جنوب بوسیله دریای عمان و خلیج فارس با کشورهای عراق، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان و پاکستان همسایه می باشد. (همان، 499)
1-2) بیان مسئله
جغرافیای سیاسی شاخه‏ای از علم جغرافیاست که تأثیرپذیری و تأثیرگذاری سیاست و قدرت در محیط جغرافیایی و به بیان دیگر، تأثیر تصمیمات سیاسی بر محیط جغرافیایی را مورد کاوش و بررسی قرار می‏دهد. نقش ویژه جغرافیای سیاسی، سازماندهی سیاسی فضا در سطح محلی، ملی و منطقه‏ای است و ژئوپلیتیک که به طور سنتی بر اساس اطلاعات، دیدگاه‏ها و تکنیک‏های جغرافیایی به مسائل سیاست خارجی کشورها می‏پردازد، یک نوع جغرافیای سیاسی کاربردی قلمداد می‏شود. طرح مدل‏های فضایی براساس الزامات جغرافیایی، به عنوان راهنمایی برای سیاست خارجی کشورها را، ابتدا جغرافی‏دانان ارائه کردند و سپس کاربرد وسیعی در سیاست عملی پیدا کرد. 3 جغرافیای سیاسی پدیده‏های سیاسی را در فضای درونی یک کشور مورد بحث قرار می‏دهد که به طور سنتی شامل مفاهیمی مانند مرز، ملت، حکومت و سرزمین است. نظر به این که یک کشور در بطن مطالعات جغرافیای سیاسی جای دارد از پیوند سه عامل ملت، حکومت و سرزمین، کشور تشکیل می‏شود؛ بنابراین همه موضوعات مرتبط با این مفاهیم، مانند ریشه‏یابی مسائل قومی، جریانات مهاجرت، تحلیل قدرت سیاسی نواحی شهری، تحلیل فضایی قدرت سیاسی در سطح کشور، تقسیمات کشوری و رقابت‏های مکانی، دولت محلی، تمرکز و عدم تمرکز قدرت سیاسی و جغرافیای انتخابات، از جمله مسائل مرتبط با کشور هستند که امروزه در جغرافیای سیاسی مورد توجه و بررسی قرار می‏گیرند. از طرف دیگر، در حوزه مسائل جهانی نیز که قلمرو مطالعات ژئوپلیتیک است، به طور سنتی درباره مناسبات قدرت در سطح جهان و راه‏های دست‏یابی به قدرت جهانی و افزایش آن بحث و بررسی می‏شود.
در نظریه سیاسی ـ جغرافیایی، ساختار جغرافیایی منطقه‏ای که در آن اِعمال قدرت می‏شود، از اهمیت خاصی برخوردار است. استادان فن برای تبیین این اهمیت، از قیاس با شطرنج بهره جسته‏اند که در آن، برای هر بازیکن، علاوه بر نوع و تعداد مهره‏ها، نحوه چیدن آن‏ها در کنار مهره‏های رقیب نیز نقش دارد. بر این اساس، می‏توان گفت: منطقه یا کشوری که به دلیل ساختار جغرافیایی ویژه مورد توجه قدرت‏های رقیب بوده و استعداد برقراری و یا برهم زدن بازی را دارا می‏باشد، حایز اهمیت سیاسی ـ جغرافیایی است.
بحث حکومت (دولت) در درجه نخست یکی از بحث‌های جغرافیای سیاسی است چرا که این مفهوم از یک‎سو ساختار سیاسی سازمان‌دهنده محیط جغرافیایی را واقعیت می‌بخشد و یک مبحث جغرافیایی شمرده می‌شود و از سوی دیگر مفهومی است که نقش‌آفرینی سیاسی در محیط جغرافیایی را تمرکز ویژه‌ای می‌دهد و جنبه‌ای سیاسی دارد. ایران یکی از کشور‌های ریشه‌دار جهان است که طی تاریخ طولانی‌اش، حکومت و نظام سیاسی در آن بقا و استمرار داشته است. برخی عقیده دارند ایرانیان قدیمی‌ترین کشور مستقل را در عصر هخامنشیان (قرن ششم قبل از میلاد) پایه‌گذاری کرده‌اند؛ در حالی که بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که قبل از هخامنشیان، حکومت‌های دیگری نیز در ایران وجود داشته است. حکومت ایلام در قالب یک دولت منطقه‌ای و محلی در جنوب غربی ایران استقرار داشت و مرکز آن شوش بود. تمدن ایلام در دامان این حکومت پدید آمد. تأسیس دولت ماد به سال 708 قبل از میلاد باز می‌گردد و این تاریخ را می‌توان مبدأ تشکیل دولت سرزمینی فراگیر با حکومت و نظام سیاسی مستقل به حساب آورد. ایران همواره در استراتژیهای جهانی جایگاه ویژه ای داشته و دارد. نقش برجسته ایران در این زمینه که بیشتر متاثر از فضای جغرافیایی و موقعیت ارتباطی است باعث شده تا اندیشمندان و نظریه پردازان در نظریه های خود توجه ویژه ای را به ایران داشته باشند. این مقاله در صدد است تا ضمن بررسی اهمیت نقش ایران از جهات گوناگون به بررسی جایگاه تحولات حکومت این کشور در برخی از نظریه های جهانی بپردازد و این موضوع را به خصوص از دید جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک مطالعه نماید.
1-3) سوال تحقیق
بدون تردید هر تحقیقی در راستای شکل گرفتن سوال یا سوالاتی در ذهن محقق انجام می گیرد و شخص پژوهشگر همواره تلاش می کند تا در طول تحقیق به شیوه ای علمی و دقیق به پاسخ های مناسب و قانع کننده ای برای سوالات خود دست یابد. ضمن اینکه برای انجام یک تحقیق خوب پرسش‎ها خیلی اساسی‎اند و این پرسش ها ما را به دانش جدید یا در حل مسئله ی ویژه هدایت می کنند. (پارسونس و نایت ، 1386 ، 63 ) . این پژوهش نیز از این قائده مستثنی نبوده و محقق به دنبال پاسخگویی به یک سوال اصلی و جامع با توجه به موضوع تحقیق که به ((تحلیل جایگاه نظریه های جغرافیای سیاسی بر تحولات حکومت درایران)) می پردازد، نگارنده سوالی به شرح زیر تدوین نموده است.
1- آیا تحولات حکومت در ایران طبق نظریه های جغرافیای سیاسی بوده است؟
1-4) فرضیه تحقیق
دریک بررسی علمی لازم است محقق برای تعیین دقیق و تبیین منطقی اهداف تحقیق فرضیه ها را مطرح سازد، زیرا به عنوان استخوان بندی طرح مطالعاتی مطرح می باشند. فرضیه، توجیه و تبیین های حدسی معینی را درباره واقعیات عرضه می کند و پژوهشگران را در بررسی این واقعیت و تجارب کمک و هدایت می کند. فرضیه یک پیشنهاد توجیهی و به زبان دیگر راه حل مسئله است که هم به یافتن نظم و ترتیب در بین واقعیات کمک می کند و هم باعث استنتاج می شود(حافظ نیا، 1386، 111)
با توجه به سوال تحقیق که دست یابی اهداف گوناگونی را دنبال می کند برای جهت دهی سوال تحقیق و هدایت آن در راستای چارچوبی منسجم، فرضیه های زیر مطرح گردید:
نظریه های جغرافیای سیاسی در تحولات در ایران نقش دارند.
نظریه موقعیت جغرافیایی در تحولات حکومت در ایران نقش دارد.
1-5) پیشینه پژوهش
تاکنون نظریه‌های مختلفی درباره پیدایش دولت مطرح شده است. نظریه‌هایی از قبیل نظریه قرارداد اجتماعی، نظریه طبیعی یا فطری، نظریه الهی، نظریه تکامل، نظریه غلبه، نظریه اقتصادی و نظریه دفاعی- امنیتی از جمله این نظریه‌ها می‌باشند. برخی از این نظریه‌ها در ارتباط با کشورهای غربی مطرح شده و برخی مشترک و برخی خاص جوامع آسیایی و ایران می‌باشد.
1- نظریه “استبداد شرقی” مونتسکیو و هگل: این دو فیلسوف برجسته که شرق برای آنها جذاب بود، تفاوت‌های دو نظام شرق و غرب را بر بنیادهای فرهنگی توجیه کرده‌اند. از نظر مونتسکیو، جوامع شرقی برخلاف جوامع غربی، هیچ محدودیت و ممنوعیتی برای حاکمان خود قائل نیستند؛ زیرا اساس این جوامع بر “ترس” استوار است و انسان‌ها در این‌گونه جوامع خلق شده‌اند تا از روی ترس از اراده مطلق حاکم، کورکورانه اطاعت کنند. هگل نیز معتقد بود که جهان شرق در مقایسه با جهان ژرمنی قادر نبوده است طبقه‌ای با حقوق مستقل ایجاد کند؛ زیرا در مرتبه تاریخی پایین‌تری از “شعور به آزادی” قرار داشته است.
2- نظریه وجه تولید آسیایی: این نظریه را نخستین بار مارکس و انگلس در سال 1853 طی سلسله مقالاتی در نقد سیاست خارجی بریتانیا در نشریه نیویورک دیلی تریبون انتشار دادند. ازنظر مارکس “شیوه تولید آسیایی” نشانگر ساختار اقتصادی جامعه‌ای عمدتاً کشاورزی است که ازترکیب مالکیت ارضی و حاکمیت سیاسی در کالبد یک حکومت متمرکز به وجود می‌آید. دولت آسیایی به خاطر جایگاه دو‌گانه خود در مقام مالک – حاکم، مازاد اقتصادی تولیدکنندگان مستقیم را به صورت مالیات بهره مالکانه تصاحب می‌کند. از این رو، روابط تصرف (استثمار) مستلزم روابط طبقاتی نیست، بلکه ناشی از اِعمال فشار سیاسی محض از جانب دولت است؛ امری که در کل مبنای این شیوه تولید است. دولت آسیایی بازتولید اقتصاد را تأمین و تضمین می‌کند و در عین حال اساساً مستقل از روابط اقتصادی باقی می‌ماند. فقدان نهاد مالکیت خصوصی بر زمین و طبقه مالک مستقل از دولت، ویژگی‌های معرف این مفهوم و تفسیرهای گوناگون آن در نظریه مارکسیستی است. مارکس و انگلس طی مقاله‌ای می‌نویسند: “شرایط اقلیمی، وضع زمین، فضای عظیم، بیابانی که از صحرای آفریقا از طریق عربستان و ایران و هندوستان و تاتارستان، تا ارتفاعات فلات آسیا ممتد است سیستم آبیاری مصنوعی را به کمک ترعه‌ها و تأسیسات آبیاری، پایه زراعت شرقی کرده است. ” و “ضرورت استفاده صرفه‌جویانه از آب در شرق، مداخله قدرت متمرکز دولت را می‌‌طلبد. منشأ آن وظیفه اقتصادی یعنی وظیفه سازمان دادن امور عمومی که دولت‌های آسیایی مجبور بودند اجراء کنند، از همین جاست”.
3- نظریه دولت‌های آبی (هیدرولیک): این نظریه را کارل ویتفوگل بر اساس نوشته‌های انگلس ارائه کرد بدین صورت که چون جوامع روستایی متاثر از شرایط آب و هوایی خاص دچار کم آبی و در نتیجه نیازمند یک نظام آبیاری بودند، دستگاه اجرایی متمرکز ویژه‌ای نیاز بود تا کار هماهنگی و توسعه امور آبی را به عهده بگیرد. در نتیجه این دستگاه به علت اختیاری که در نظارت و سلطه بر امور حیاتی جامعه و به‌طور مشخص آب داشت، قادر به کسب قدرت مطلقه شده و به‌صورت نیرویی برتر از جامعه درآمد. چنین امپراطوری‌هایی در دوره‌های معینی در مصر باستان، هند، چین، بین‌النهرین و ایران عصر هخامنشی و ساسانی حکومت می‌کردند؛ ولی این نظریه در برخی از جوامع و مقاطع تاریخی، نظیر ایران عصر صفوی و ایران قرن نوزدهم در دوران قاجاریه کارآیی ندارد.
4- نظریه ضرورت امنیت و دفاع: بررسی تشکیل اولین دولت‌ها در فلات ایران، نشان می‌دهد که ضرورت‌های دفاعی منشاء تشکیل دولت بوده است. تمدن ایلام در منطقه حاصلخیز جنوب ‌غربی ایران (خوزستان، ایلام، لرستان) و به مرکزیت شوش شکل گرفت. این تمدن مورد تهاجم بابلی‌ها‎‏، اکدی‌ها، سومری‌ها و طوایف بدوی قرار داشت. خود ایلامی‌ها نیز به اطراف یورش می‌بردند تا این که بالاخره تمدن ایلام در سال 645 ق. م، به دست “آشور‌بانی پال” منقرض شد. تفاوت‌های اجتماعی، جغرافیایی و فرهنگی ایلامی‌ها با اقوام پیرامونشان به ویژه اقوام ساکن در بین‌النهرین که موضوع حفاظت و حراست از امنیت و حیات آنها را مطرح می‌ساخت، وجود دولتی را برای اجرای این مأموریت دفاعی توجیه می‌کند.
بدین‌ترتیب ملاحظه می‌شود که در تأسیس ایلامی‌ها که جزء اولین دولت‌های ایرانی بوده‌اند، عامل دفاع و امنیت در مقابل تهاجم اقوام، نقش چشمگیری داشته است.
5- نظریه انسان‌شناسی: انسان فطرتاً خواهان قدرت، فرمانروایی و به استخدام درآوردن انسان‌ها و هم‌نوعان خود است و دوست دارد اراده مطلق خود را اعمال کند. تاریخ ایران، از این‌گونه فرمانروایان مستبد که بعضاً در چارچوب نظام اجتماعی قبیلگی سمت رهبری داشته‌اند، زیاد به خود دیده است. این فرمانروایان با انگیزه‌های شخصی یا قومی و قبیلگی حکومت تشکیل می‌دادند و با اختیارات مطلقه، نظامی موروثی تأسیس می‌کردند؛ آنها بر سرزمین‌‌های وسیع فرمان می‌راندند و پس از بروز ضعف و سستی، به دست فرمانروا و سردار دیگری از پای درمی‌آمدند.
6- نظریه حکومت ملکوتی- مردمی: بر طبق این نظریه حکومت در ایران از صبغه الهی برخوردار بوده است و از بدو پیدایش، بر دو پایه مستقل “ملکوتی” و “مردمی” استوار گردیده است. این آئین کهن، ریشه در مفاهیمی دارد که فرهنگ‌های میتراپرستی و مزداپرستی در ایران گسترده‌اند. براساس این مفاهیم، حکومت از یک سو ملکوتی است؛ چون ودیعه‌ای الهی است و از سوی دیگر مردمی است.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود از بین نظریات مطرح شده، نظریه استبداد شرقی، هیدرولیک و وجه تولید آسیایی، پدیده دولت را مادی انگاشته‌اند. برخی از نظریه‌پردازان داخلی مانند احمد اشرف و همایون کاتوزیان نیز سعی کرده‌اند با انجام اصلاحاتی در نظریه‌های مبنا، منشأ حکومت در ایران را توضیح دهند.
در مجموع شاید بتوان عواملی چون وجود تنوع در محیط‌های جغرافیایی ایران و گوناگونی‌های فرهنگی و تاریخی مترتب بر آن، ماهیت سلسله‌های حاکم بر ایران، اقتضائات محیطی و نیز ضرورت‌هایی نظیر نیاز طبیعی اجتماعات انسانی به نهاد مدیریت عمومی و متولی امور عامه را در شکل‌گیری حکومت‌ها موثر دانست.
1-6) اهداف تحقیق
مطالعه نقش و جایگاه نظریه های جغرافیای سیاسی در تحولات حکومت درایران.
با توجه به مقتضیات زمان، مکان، وسعت جغرافیایی خاورمیانه کدام یک از نظریه ها به طور اساسی در تحولات حکومت درایران نقش داشته است.
ارزیابی نظریات جغرافیای سیاسی ای که مدعی تحولات سیاسی از گذشته تا حال بوده وکدام یک از این نظریه های مدعی توانسته بر تحولات حکومت در ایران نیز نقش ایفا کند. (در واقع ارزیابی کاری که قبلاً توسط محققین انجام گرفته است)
مطالعه نقش و جایگاه نظریه های جغرافیای سیاسی در تحولات حکومت درایران.
1-7) ضرورت تحقیق
ظهور جغرافیای سیاسی بصورت یک شاخه منسجم جغرافیای انسانی از پدید‌ه‌های قرن حاضر است ولی این بدان معنا نیست که در گذشته فیلسوفان و نویسندگان بزرگ به تاثیرات متقابل سیاست در مظاهر گوناگونش، و محیط فیزیکی توجهی نداشته‌اند. از نوشته‌های هرودوت، افلاطون، ارسطو، فتسکیو، و هگل چنین بر می آید که این نویسندگان، مشاهدات جغرافیایی-سیاسی خود را بدون آگاهی از وجود چنین شاخه مستقلی تحت عنوان جغرافیای انسانی به رشته تحریر در آورده‌اند در میان متقدمان ارسطو بویژه با شکل‎دهی یک دولت ایده‌آل ریشه‌ای عمیق برای برخی مفاهیم جغرافیای سیاسی بوجود آورد وی معتقد بود که در یک دولت ایده‌آل و نمونه نسبت بین جمعیت و وسعت قلمرو و کیفیت آنها مهم است وی برای پایتخت شدن یک شهر، شرایطی را لازم می‌دانست و درباره ترکیب ارتش و نیروی دریایی، چگونگی مرزها و سایر عوامل بحث کرده است و در تمام این بحث‌ها به ماهیت محیط فیزیکی بویژه آب و هوا به عنوان یک عامل تعیین کننده اشاره دارد. ( (http://geopolitic-azad. blogfa. com/post-. aspx سرزمین ایران از یک سو یک تکه حساس جغرافیایی بر روی نقشه جهان و از دیگر سو دارای ویژگی های خاص جغرافیایی و طبیعی و برخوردار از منابع غنی انرژی است. این عوامل آشکارا تا کنون باز تاب خود را در مسائل سیاسی داخلی و روابط خارجی کشور و استراتژی های قدرت های بزرگ بر جای نهاده است. (ملکوتیان، 1383، 203)
در دگرگونی های اخیر نظام بین المللی جمهوری اسلامی ایران بعنوان همسایه قدرت متلاشی شده بیشترین تحول ژئوپلتیکی را به خود دیده است . اگرچه به لحاظ فیزیکی موقعیت جغرافیایی و مرزهای آن تغییری نیافته اند ولی به لحاظ محتوایی اهمیت ژئوپولتیک ایران برای دیگران دستخوش دگرگونی شده است.
در گذشته که کشور ایران در همسایگی ابر قدرت شرق قرار گرفته بود این موقعیت برای کشورهای غربی بویژه ایالات متحده آمریکا دارای اهمیت زیادی بود و جایگاه ایران متاثر از نظریه هارتلند مکیندر و ریملند اسپایکمن بعنوان یکی از حلقه های مهم سیاست سد نفوذ ((((containment در استراتژی غرب نقش بسزایی را بر عهده داشت . اهمیت ارتباط جایگاه ایران با نظریه ژئوپولتیک فوق از اینجا روشن می شود که از طرفی متصل به موقعیت بری ((اوراسیا)) ست (آسیا-اروپا) و از طرف دیگر بخاطر دارا بودن سواحل طولانی در خلیج فارس و دریای عمان دارای موقعیت بحری و به لحاظ در اختیار داشتن تنگه هرمز از موقعیت گذرگاهی-استراتژیک برخوردار است و کشور ایران نقش ارتباط دهنده استراتژی های بری و بحری را عهده دار بوده است. بر این اساس در اوایل قرن بیستم ایران نقش حائل بین دول استعماری انگلستان و روسیه را بازی می نمود ومحل رقابت قدرت های جهانی بشمار می رفت. قرارداد 1907 میلادی و معاهده 1915 قستنطنیه نمود عینی این جریان است. پس از جنگ جهانی دوم و شکل گیری نظام دو قطبی بر اهمیت این جایگاه افزوده شد و همین اهمیت موقعیتی پس از پایان جنگ دوم باعث شد قوای شوروی از خاک ایران خارج نشوند و برای اولین بار آمریکا متاثر از این مسئله در مقابل شوروی موضع گیری نمود و ((در حقیقت این حادثه بود که اختلاف نظر آمریکا و شوروی را در امور بین الملل آشکار ساخت)). با خروج قوای شوروی از ایران این کشور به جرگه بلوک غرب پیوست و با شرکت در اتحادیه های نظامی- منطقه ای نقش حلقه واسط بین سیتو و سنتو را بازی نمود.
تحولات ناشی از انقلاب اسلامی اگرچه این کشور را از گردونه حلقه های سد نفوذ خارج ساخت. اما جایگاه ژئو استراتژیک ایران به قوت خود باقی ماند . پس از فروپاشی شوروی و استقلال کشورهای آسیای میانه ارزش ژئواستراتژیک ایران کاهش یافت اما با توجه به دگرگونی در ماهیت رابطه قدرت در نظام بین الملل که سیاست های بین الملل مبتنی بر قدرت اقتصادی جایگزین سیاست های حاد مبتنی بر قدرت نظامی گردیده است. موقعیت ژئوپولتیک ایران در این راستا تحول یافته است. چنانکه هارتریچ (hartrich) در کتابش تحت عنوان فرصت آمریکایی استدلال می کندکه سیاست اقتصادی اکو پلتیک که به نظر وی به معنای قدرت اقتصادی است و نه سیاست اکولوژیکی جایگزین ژئو پو لتیک مبتنی بر قدرت نظامی شده است. در ارتباط با این مسئله مشارکت فعال ایران در سازمان اقتصادی اکو و ویژگی جغرافیایی ایران که در مرکز کشورهای عضو واقع شده است می تواند بعنوان حلقه ای راهبردی برای همکاری های بین منطقه ای مطرح باشد. گذشته از آن امروز کشور ایران بعنوان دروازه ورود کالا و سرمایه های حوزه پاسیفیک به کشورهای تازه استقلال یافته آسیای مرکزی و افغانستان می باشد و این نقشی است که در تاریخ ایران نیز وجود داشته است و جاده ابریشم در همین راستا قابل بحث می باشد . به بیانی دیگر اگر در جنگ جهانی دوم ایران محل ترانزیت تدارکات و تسلیحات متفقین به جبهه شرق قرار گرفت امروز محل ترانزیت کالا و سرمایه های اقتصادی است.
قابل توجه است که اهمیت خلیج فارس در مسائل اقتصادی و اشتراک منافع قدرت های جهانی و تعارض آن با منافع کشورهای منطقه بگونه ای است که موقعیت استراتژیک ایران نیز دارای اهمیت است. چرا که خلیج فارس یکی از کانون های بحران جهانی است و اهمیت آن حوزه برای کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی از اولویت برخوردار است. طبیعی است که با توجه به ویژگی ژئوپولتیک ایران از لحاظ وسعت و طول مرزهای ساحلی و جمعیت قابل توجه در خور توجه بالایی است. ویلیام دورمن در کتاب مطبوعات آمریکا و انقلاب 1978 ایران در فصل هفتم کتاب تحت عنوان غرب به ملاقات شرق می رود به اهمیت ایران برای ایالات متحده آمریکا اشاره می کند. ناشر کتاب مذکور (دانشگاه کالیفرنیا) نیز در مقام قضاوت برآمده و معتقد است که در تاریخ آمریکا هیچ یک از کشورهای جهان سوم به اندازه ایران برای آمریکا حائز اهمیت نبوده است.
مروری اجمالی به برخی اظهار نظرهای مقامات آمریکایی علی رغم خصومت آنها با جمهوری اسلامی ایران این مسئله را روشنتر می سازد . سفیر آمریکا در کویت در رابطه با امنیت منطقه خلیج فارس اذعان نمود که ))ایران یکی از عوامل ایجاد امنیت در جامعه بشمار می رود و برای تامین امنیت خلیج فارس نمی توان نقش این کشور را نادیده گرفت)). رئیس جمهور وقت آمریکا (جرج بوش) با آگاهی از موقعیت ایران با تاکید بر اهمیت نقش ایران در منطقه، مقامات ایران را به مذاکره با آمریکا دعوت نمود. این اظهارات در دولت جمهوری خواهان خلاصه نمی شود. این نکته نیز قابل توجه است که دستگاه دیپلماسی آمریکا علی رغم اذعان به این واقعیت تاکنون بجای حسن نیت سوء نیت نشان داده و و سعی نموده است از موضع قدرت با کشوری انقلابی چون ایران برخورد کند. با توجه به این وضعیت شایسته است امروز همه ی ما با هوشیاری تمام و آگاهی از موقعیت ارزشمندی که دارا هستیم در صحنه بین الملل حضور یابیم. (جایگاه ایران در نظام دگرگون شونده جهانی ، 1373 )

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود


پاسخ دهید