1ـ2ـ نسبت ارزشی38
1ـ3ـ تحلیل و بررسی40
1ـ4ـ قرارداد اصطلاحات42
2ـ خودآیینی‌گرایی43
2ـ1ـ زیباگرایی43
2ـ2ـ خودآیینی‌گرایی میانه‌رو45
2ـ3ـ تحلیل و بررسی46
3ـ نااخلاق‌گرایی49
3ـ1ـ نااخلاق‌گرایی افراطی49

3ـ2ـ نااخلاق‌گرایی میانه‌رو50
3ـ3ـ تحلیل و بررسی51
4ـ اخلاق‌گرایی51
4ـ1ـ اخلاق‌گرایی افراطی51
4ـ1ـ1ـ افلاطون‌گرایی52
4ـ1ـ2ـ آرمان‌شهرباوری53
4ـ1ـ3ـ اخلاق‌گرایی متغیر جامع55
4ـ1ـ4ـ تحلیل و بررسی58
4ـ2ـ دیدگاه‌های میانه‌رو60
4ـ2ـ1ـ وجه تمایز دیدگاه‌های افراطی و میانه‌رو61
4ـ2ـ2ـ اخلاق‌گرایی میانه‌رو63
4ـ2ـ3ـ اصالت اخلاق75
4ـ2ـ4ـ میانه‌روترین اخلاق88
فصل سوم: نسبت قبح اخلاقی با ارزش زیباشناختی فیلم97
1ـ تحلیل فیلم بر اساس دیدگاه میانه‌رو98
1ـ1ـ ملاک انتخاب فیلم99
1ـ2ـ مدل تحلیل فیلم103
2ـ تطبیق مبانی نظری بر موردهای مطالعاتی112
2ـ1ـ گریز113
2ـ1ـ1ـ تبیین جنبه‌های اخلاقی فیلم114
2ـ1ـ1ـ1ـ خشونت115
2ـ1ـ1ـ2ـ چگونگی رابطه‌ی زناشویی119
2ـ1ـ1ـ3ـ اروتیسم122
2ـ1ـ1ـ4ـ تبهکاری124

2ـ1ـ2ـ تحلیل بر اساس دیدگاه‌های میانه‌رو126
2ـ2ـ پرتقال کوکی129
2ـ2ـ1ـ تبیین جنبه‌های اخلاقی فیلم130
2ـ2ـ1ـ1ـ خشونت130
2ـ2ـ1ـ2ـ اروتیسم136
2ـ2ـ1ـ3ـ آزادی اراده137
2ـ2ـ1ـ4ـ رفتار حکومت140
2ـ2ـ1ـ5ـ رفتار کلیسا141
2ـ2ـ1ـ6ـ تبهکاری142
2ـ2ـ2ـ تحلیل بر اساس دیدگاه‌های میانه‌رو143
3ـ نتیجه‌گیری147
4ـ آینده‌ی بحث148
پی‌نوشت‌ها149
منابع و مآخذ150
منابع برای مطالعه‌ی بیشتر157
فصل اول: کلیات

1ـ مقدمه
1ـ1ـ طرح مسأله

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

نسبت “اخلاق”1 با “زیباشناسی”2 * در میان فیلسوفان، همچون دیگر اندیشمندان علوم انسانی، همواره با تفاوت دیدگاه همراه بوده است و جریان‌های مختلفی در باب این مسأله شکل گرفته است. در برخی از هنرها همچون فیلم، مسأله‌ی نسبت اخلاق با هنر در حادترین درجه‌ی خود مطرح می‌شود. در جامعه‌ی مدرن تأثیرات محتمل فیلم بر جامعه، از تأثیرات محتمل هنرهای دیگر بیشتر است. دلیل این امر را باید در تعداد مخاطب سینما در مقایسه با مخاطبان دیگر هنرها جست‌وجو کرد و باید به این امر نیز عنایت داشت که فیلم دو حس بینایی و شنوایی را همزمان مشغول می‌کند و همین امر سبب درگیر شدن بیشتر با فیلم نسبت به دیگر آثار هنری می‌شود.3 تجربه‌ی صد ساله‌ی سینما نیز این امر را به خوبی نشان می‌دهد که مخاطبان به چه اندازه از سینما تأثیر می‌پذیرند و فیلم‌ها چه نقشی در شکل‌گیری گرایش و کنش آن‌ها موثر است.
ضرورت پژوهش در این زمینه را زمانی می‌توان به خوبی درک کرد که نگاهی به نزاع‌ها و بحث‌های مطرح شده نسبت به مضامین غیراخلاقی حاکم بر برخی از فیلم‌ها همچون “آخرین تانگو در پاریس”4 (1972)، “کشتار با اره برقی در تگزاس”5 (1974) و “قاتلان بالفطره”6 (1994) داشت و یا جریان نزاع‌های مرتبط با فیلم‌های سینمایی در ایران که نمونه‌ای از آن را می‌توان نسبت به اکران پنج فیلم “من مادر هستم”، “زندگی خصوصی”، “من همسرش هستم”، “پل چوبی” و “برف روی کاج‌ها” (1390) در سال 1391 دنبال کرد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

از منظر فلسفی در وهله‌ی نخست ممکن است اخلاق و زیباشناسی دو حوزه‌ی کاملاً جدا تصور شوند، اما ارتباط زیباشناسی و اخلاق زمانی بهتر آشکار می‌شود که ملاحظه می‌کنیم ارزیابی اخلاقی و هنری از مفاهیم مشترکی همچون “خوب” و “بد” و “ارزشمند” و “بی‌ارزش” سود می‌جویند و هر دو در شاخه‌ای به نام “نظریه‌ی ارزش”7 یا “ارزش‌شناسی”8 جای می‌گیرند. از سوی دیگر همین امر می‌تواند وجه تمایز هم باشد، زیرا جایگاه ارزیابی و قضاوت9 در این دو با یکدیگر متفاوت است و قضاوت در اخلاق امری تردیدناپذیر و در هنر در خور تردید و حتی ناممکن شمرده شده است.10 اما در هر حال از دوران یونان باستان تاکنون، نوعی جریان فلسفی قایل بدان بوده است که میان کیفیت اخلاقی آثار هنری و ارزش زیباشناختی11 آن‌ها پیوندی نزدیک و متقابل برقرار است. در این میان، گروهی به نوعی از نسبت میان هنر و اخلاق قائل‌اند که تمام ارزش‌های هنری را نادیده می‌گیرند. این دیدگاه خریدار چندانی نداشته است، اما نوع پیچیده‌تر آن که کیفیت اخلاقی را فقط یکی از ملاک‌های قضاوت آثار هنری قلمداد می‌کند، بسیار تأثیرگذار بوده است. چنان‌که می‌توان گفت تفکر انتقادی و زیباشناختی از دوران رنسانس تا عصر روشنگری و در دنباله تا عصر ویکتوریا عمدتاً تبلور این اندیشه بوده است. در این میان دیدگاه دیگری در ارتباط میان اخلاق و هنر وجود دارد که “اخلاق‌گرایی میانه‌رو”12 یا “اخلاق‌گرایی معتدل” خوانده می‌شود و مدعی است که دیدگاهی فاقد اشکالات پیشینیان در این حوزه را بیان می‌دارد. در کنار این دو جریان اخلاق‌گرا، جریان‌های “خودآیینی‌گرایی”13 یا “زیباگرایی”14 و “نااخلاق‌گرایی”15 نیز وجود دارند. در این پژوهش با اشاره‌ای به جریان‌های دیگر، پرسش پژوهش از منظر اخلاق‌گرایی میانه‌رو تحلیل خواهد شد.

1ـ2ـ پرسش پژوهش
در زمینه‌ی نسبت اخلاق با سینما با چند گونه پرسش روبرو می‌شویم که برخی از مهم‌ترین آن‌ها از این قرارند: آیا نمایش آثار هنری که به دلیل جانبداری از خشونت، تبعیض نژادی و نظایر آن اخلاقاً مورد بحث است، باعث فساد اخلاقی مخاطب می‌شود؟ آیا قبح اخلاقی در آثار هنری می‌تواند توجیه‌گر سانسور آن‌ها باشد؟ آیا در قبال حفظ آثار هنری از برخی جهات، مثلاً رنگی‌کردن فیلم‌های سیاه و سفید، تعهد اخلاقی داریم؟ آیا میان احکام زیباشناختی و اخلاقی مشابهت‌های ساختاری وجود دارد؟ پاسخ برخی از این پرسش‌ها را باید در بررسی تجربه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی یا فلسفه‌ی سیاسی و طرح نظریه در باب آزادی بیان دنبال کرد، اما آن‌چه در این پژوهش در پی بررسی آن هستیم شامل هیچ‌کدام از این پرسش‌ها نمی‌شود.
پرسش اصلی در این پژوهش این است که آیا قبح اخلاقی یک فیلم را می‌توان با ضعف زیباشناختی و هنری آن یکسان دانست و بر این اساس، فیلم دارای قبح اخلاقی را فیلمی ضعیف از منظر زیباشناختی توصیف کرد؟ به سخنی دیگر، آیا میان قبح اخلاقی فیلم و ارزش زیباشناختی آن نسبت فلسفی برقرار است؟ برای نمونه، آیا فیلم “تولد یک ملت”16 (1915) ساخته‌ی گریفیث17 را می‌توان از منظر زیباشناختی دارای ضعف و نقص دانست، صرفاً به این دلیل که سیاه‌پوستان را با تصویری منفی نشان می‌دهد و نژادپرستی را ترویج می‌دهد؟ اگر جواب مثبت باشد، آیا این قبح اخلاقی، ضعف زیباشناختی است؟ یا صرفاً می‌توان یک اثر را مورد ارزیابی اخلاقی قرار داد، بدون این‌که قبح را همان ضعف زیباشناختی دانست؟ جریان‌ها و رویکردهای مختلف فلسفی پاسخ‌های متفاوتی در این باره ارایه کرده‌اند. در این نوشتار، این پرسش از منظر “اخلاق‌گرایی میانه‌رو” به عنوان یکی از جریان‌های معاصر فلسفی، بررسی می‌شود.

1ـ3ـ فرضیات
1ـ در دیدگاه میانه‌رو تحلیل اخلاقی فقط در مورد برخی از فیلم‌ها مصداق دارد.
2ـ ملاک ارتباط ویژگی یا کیفیت اخلاقی فیلم با جنبه‌ی زیباشناختی آن این است که در تجربه‌ی هنری و زیباشناختی آن و جذب و دریافت محتوای فیلم نفیاً یا اثباتاً موثر باشد.
3ـ تجربه‌ی اخلاقی و تجربه‌ی زیباشناختی فیلم دو امر جدا نیستند و ملاحظات اخلاقی الزاماً ما را از پرداختن به وجه زیباشناختی اثر هنری بازنمی‌دارند و حسن یا قبح اخلاقی بازتاب‌یافته در پاسخ‌هایی که فیلم از مخاطب طلب می‌کند، در حکم همان حسن یا قبح زیباشناختی اثر به شمار می‌روند.

1ـ4ـ اهداف و روش پژوهش
این پژوهش از منظر نوع کار، بنیادی (نظری) است، زیرا در زمره‌ی پژوهش‌های نظری‌ای قرار می‌گیرد که هدف آن‌ها کشف اصول نظریات علمی و گسترش علم است. در مقابل آن پژوهش‌های کاربردی قرار می‌گیرد که هدف آن‌ها بهبود روش‌های تولید است. با در نظر گرفتن این نوع پژوهش، این نوشتار در پی گسترش شناخت دیدگاه “اخلاق‌گرایان میانه‌رو” در باب نسبت فیلم و اخلاق است. بر همین اساس می‌توان اهداف این پژوهش را بررسی کلیت نسبت هنر با اخلاق از منظر اخلاق‌گرایی میانه‌رو و تبیین آن به عنوان یکی از الگوهای ممکن فلسفی برای تحلیل فیلم از منظر اخلاقی دانست.
البته این پژوهش در راستای ایجاد زمینه برای بحث‌های بیشتر در حوزه‌ی فیلم و اخلاق همچون سانسور، چگونگی تأثیر فیلم و تأثر مخاطب، ارزش‌گذاری اخلاقی آثار، تعیین ملاک اخلاقی مربوط به تولید و اکران فیلم‌ها نیز قرار گیرد که در واقع آینده‌ی این پژوهش به شمار می‌روند. همچنین حاصل این پژوهش می‌تواند توسط سازمان‌هایی همچون صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، حوزه هنری و آموزش و پرورش استفاده شود.
شیوه‌ی این پژوهش متن‌محور و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای با رویکرد واقع‌گرا و تحلیلی از نوع کیفی است. در این پژوهش ابتدا در مرحله‌ی داده‌پژوهی، فیش‌های پژوهشی تهیه می‌شود. در مرحله‌ی بعد داده‌های به دست آمده پردازش می‌شود و محتوای فیش‌های به دست آمده تحلیل می‌گردد. نتیجه‌ی این مرحله از پژوهش بازسازی داده‌ها در جهت فرضیه‌ها و اهداف اختصاصی پژوهش است. پس از آن، متن اولیه با کمک اساتید راهنما و مشاور مورد آسیب‌شناسی پژوهشی قرار می‌گیرد و در صورت نیاز مطالعات تکمیلی صورت می‌پذیرد تا در پی آن، حفره‌های پژوهشی ترمیم گردد. حاصل این مراحل نوشتار نهایی پژوهش است.

1ـ5ـ پیشینه‌ی پژوهش
در زمینه‌ی هنر و اخلاق تا به حال آثار مختلفی انتشار یافته است، اما از آن‌جایی که در این پژوهش دیدگاه جریان “اخلاق‌گرایی میانه‌رو” اهمیت دارد، می‌توان پیشینه‌ی پژوهش را در دو گروه بررسی کرد.
1ـ5ـ1ـ پیشینه‌ی داخلی
در میان پژوهش‌ها و مقالات فارسی تألیفی، تنها یک اثر مرتبط با این موضوع وجود دارد:
اشاره‌ای به جریان اخلاق‌گرایی میانه‌رو که البته بحث با تبیین نظر سنت‌گرایی18 در هنر با تأکید بر آرای کوماراسوامی19 دنبال می‌شود که ارتباطی با جریان اخلاق‌گرایی میانه‌رو ندارد:
زائری، مریم، “هنر و اخلاق”، اطلاعات حکمت و معرفت، سال سوم، شماره‌ی 34، دی 1387، صص39ـ41.
گروه دوم از منابع فارسی مربوط به مقالات ترجمه شده از انگلیسی است:
1ـ مقاله‌ای از کرول20 در تقسیم‌بندی دیدگاه‌های اخلاق‌گرا و اشاره به جریان اخلاق‌گرایی میانه‌رو:
کرول، نوئل، “زیبایی‌شناسی و اخلاق”، زیباشناخت، ترجمه‌ی مشیت علایی، شماره‌ی 8، نیم‌سالانه‌ی 1382، صص231ـ238.
در این ترجمه بخشی از مقاله نیامده است، از این‌رو در این نوشتار، از نسخه‌ی انگلیسی آن استفاده می‌شود:
Carroll, Noël, “Morality and aesthetics”, Encyclopedia of Aesthetics, Michael Kelly (ed.), New York, Oxford University Press, 1998, Vol.3, pp.278-282.
2ـ دو مقاله‌ی دیگر از کرول، که به پاسخ به اشکال‌های ضد اخلاق‌گرایی می‌پردازند. کرول در لابه‌لای پاسخ‌ها دیدگاه خود با عنوان “اخلاق‌گرایی میانه‌رو” را معرفی می‌کند و برای آن استدلال‌هایی بیان می‌دارد:
کرول، نوئل، “هنر و قلمرو اخلاق”، ترجمه‌ی محسن کرمی، هنر و قلمرو اخلاق، تهران، ققنوس، چاپ اول، 1392، صص11ـ67.
کرول، نوئل، “هنر و نقد اخلاقی: گزارش مختصری از سمت‌وسوی تحقیقات اخیر”، ترجمه‌ی محسن کرمی، هنر و قلمرو اخلاق، تهران، ققنوس، چاپ اول، 1392، صص69ـ147.
3ـ دو مقاله از کی‌یران21 که هر دو به جریان اخلاق‌گرایی میانه‌رو اشاره دارند و بیشتر در جهت نقد آن و تبیین دیدگاه نااخلاق‌گرایی میانه‌رو هستند:
کی‌یران، متیو، “دانش ممنوعه: چالش اخلاق‌گریزی”، ویرایش خوزه لوییس برمودس و سباستین گاردنر، ترجمه‌ی مشیت علایی، هنر و اخلاق، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول، 1387، صص69ـ92.
کی‌یران، متیو، “هنر و اخلاق”، ویرایش جرولد لوینسون، ترجمه‌ی فریبرز مجیدی، مسائل کلی زیبایی‌شناسی: قسمت اول، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول، 1387، صص235ـ277.
4ـ مقاله‌ی گات22 که در آن دیدگاه خود با عنوان “اصالت اخلاق” را در کنار دیگر دیدگاه‌های موجود در زمینه‌ی نسبت هنر با اخلاق مطرح می‌کند و استدلال‌های آن‌ها را به صورت مختصر ارزیابی می‌کند:
گات، بریس، “هنر و اخلاق”، ویرایش بریس گات و دومینیک مک‌آیور لویس، ترجمه‌ی بابک محقق و مسعود قاسمیان، دانشنامه‌ی زیبایی‌شناسی، تهران، موسسه‌ی تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری “متن”، چاپ چهارم، 1389، صص251ـ259.
این مقاله در ویرایش جدید دانشنامه‌ی زیباشناسی راتلج، تغییر اساسی کرده است و در واقع با مقایسه‌ی این دو نسخه از مقاله می‌توان آن‌ها را در برخی بخش‌ها دو مقاله‌ی جداگانه فرض کرد. از آن‌جایی که یکی از استدلال‌ها برای اخلاق‌گرایی در نسخه‌ی اول هست، اما در نسخه‌ی دوم حذف می‌شود، به جز همین مورد (استدلال حذف شده) در بقیه‌ی موارد از نسخه‌ی جدیدتر استفاده شده است:
Gaut, Berys, “Art and ethics”, The Routledge Companion to Aesthetics, 2nd Edition, Berys Gaut and Dominic McIver Lopes (eds.), London, Routledge, 2005, pp.431-443.

  • 1

پاسخ دهید